Działalność/

BIAŁYSTOK

Jedno z największych skupisk żydowskich na pograniczu polsko-litewskim, największe w północno-wschodniej Polsce. Samodzielna gmina żydowska powstała w 1745 roku i liczyła wówczas już ponad 700 osób. Wcześniej Żydzi białostoccy należeli do gminy w pobliskim Tykocinie. Wielki rozwój nastąpił na przełomie wieków XVIII i XIX dzięki handlowi z Rosją oraz przemysłowi tekstylnemu. W roku 1860 na 14 tyś. mieszkańców miasta Żydów było 9,5 tyś. Na 44 fabryk 19 należało do Żydów; robotnicy żydowscy stanowili połowę zatrudnionych. U progu XX wieku nastąpił szczególny rozwój społeczny i kulturalny społeczności żydowskiej. W 1897 roku powstał Bund i gazeta, a w 1880 roku pierwsza grupa syjonistyczna. Działali tacy rabini, jak Samuel Mohilewer. Arieh Lejb i Jom Tow Lipman oraz naukowcy, jak Ludwik Zamenhof ? twórca esperanta. Przed l wojną światową było w Białymstoku 61,5 tyś. Żydów i stanowili oni ponad 2/3 ludności miasta. W okresie międzywojennym ich liczba zmalała do około 40 tyś. W 1939 roku Białystok początkowo zajęty został przez Rosjan i znalazł się w sowieckiej strefie okupacyjnej. Niemcy weszli do Białegostoku w czerwcu 1941 roku. W sierpniu 1941 roku zamknęli w getcie około 50 tyś. Żydów. Likwidację getta rozpoczęto 5 lutego 1943 roku, a zakończono 16 sierpnia tegoż roku. Przez miesiąc od rozpoczęcia likwidacji trwało w getcie powstanie dowodzone przez Mordechaja Tenenbauma i Daniela Moszkowicza, którzy po klęsce popełnili samobójstwo. Na miejscu wymordowano około 20 tyś. osób, a 40 tyś. wywieziono do obozów zagłady w Treblince i na Majdanku.

Synagogi

Ul. Piękna najstarsza, z końca XIX wieku, przebudowana, obecnie mieści się w niej Dom Kultury i inne instytucje. W drugiej synagodze, zbudowanej w latach 1920?1930, po wojnie także przebudowanej, jest obecnie szkoła. W trzeciej z uratowanych Jest kino.

Ul. Północna założony w 1890 roku, powierzchnia 12,5 ha, ogrodzony murem z cegły. Zachowanych zostało około 6 tyś. nagrobków. Na cmentarzu znajduje się obelisk żołnierzy żydowskich, którzy zginęli w czasie l wojny światowej.

Cmentarze

Ul. Sosnowa rok założenia nie znany, całkowicie zniszczony. brak nagrobków. Obecnie park. Ul. Żabia założony w 1941 roku. Są tu zbiorowe mogiły ponad 900 Żydów zamordowanych w czasie likwidacji getta w 1943 roku. Po wojnie wystawiono obelisk z tablicą pamiątkową. l Ul. Bema założony w 1840 roku i w czasie II wojny światowej całkowicie zniszczony. W 1964 roku przeniesiono na jego teren targowisko miejskie, w latach 1969?1971 Dostawiono hale i bar. W styczniu 1989 roku rozpoczęto 3udowę gmachu ZUS oraz ulicy.

Fundacja

Roboty zostały wstrzymane na interwencję Fundacji Rodziny Nissenbaumów w połowie 1989 roku. W listopadzie 1989 roku uzgodniono z prezydentem miasta i inwestorem upamiętnienie miejsca i postawienie pomnika.