Działalność/

CHEŁM

Stolica ziemi chełmskiej i województwa. Żydzi zamieszkiwali w Chełmie już w XII wieku, gdy należał do książąt ruskich. Za najstarszą informację źródłową o osadnictwie żydowskim uważa się odczytaną przez Szymona Milnera na początku XX wieku datę 1442 na jednym z nagrobków na cmentarzu. Jej wiarygodność potwierdza szereg macew z późniejszymi datami, także z XV wieku. W następnym stuleciu Chełm słynął szeroko swoją jesziwą. Działali tu tacy rabini, jak Juda Aron, jego syn Elijah Baa! Szem, Symeon Auerbach czy Salomon Zalman. W połowie XVI wieku żyło w Chełmie blisko 400 Żydów. Na początku XVII wieku rabinem był Samuel Eliezer ben Judah Edels, Gmina żydowska bardzo ucierpiała w krwawej masakrze urządzonej przez Kozaków podczas buntu Chmielnickiego. W wieku XVIII nastąpił rozwój handlu i chasydyzmu. W połowie tego stulecia mieszkało w Chełmie 1500 Żydów, w połowie XIX wieku 2,5 tyś., a w okresie międzywojennym w 1931 roku 13,5 tyś. Ukazywały się wówczas dwa tygodniki żydowskie. Tuż przed wybuchem wojny mieszkało w Chełmie około 15 tyś. Żydów. W grudniu 1939 roku Niemcy dokonali deportacji części Żydów do Sokala w sowieckiej strefie okupacyjnej. W maju 1941 roku przywieźli do Chełma około 2 tyś. Żydów ze Słowacji. Deportacja Żydów do obozu zagłady w Sobiborze odbyła się w maju 1942 roku. Terenem masowych mordów ludności żydowskiej był również pobliski las Borek, gdzie pod koniec 1943 roku zainstalowano nawet prowizoryczne krematorium.

Synagoga

Rok budowy nie znany. Mieści się w niej siedziba Naczelnej Organizacji Technicznej.

Cmentarz

Rok założenia nie znany, powierzchnia 1,94 ha, częściowo ogrodzony. Zdewastowany został początkowo przez Niemców, którzy tam umieścili przedsiębiorstwo melioracyjne, a w latach sześćdziesiątych przez komunistów, którzy z części cmentarza zepchnęli nagrobki i urządzili tam skwer. Wszystkie cenne nagrobki zniszczyli Niemcy, używając ich do wykładania ulic. Pozostało jedynie około stu nagrobków i fragmentów płyt, w większości z okresu międzywojennego, przeważnie wykonanych z betonu. We wrześniu 1988 roku Urząd Miejski Chełma zwrócił się do Fundacji Rodziny Nissenbaumów z prośbą o pośrednictwo w nawiązaniu kontaktów z ziomkostwami Żydów chełmskich i zainteresowanie rewaloryzacją cmentarza. Urząd w styczniu 1989 roku przysłał dokładną dokumentację tego obiektu sporządzoną własnym kosztem.