Działalność/

CZĉSTOCHOWA

Pierwsze wiadomości o osadnictwie żydowskim w Częstochowie pochodzą z połowy XVIII wieku i dotyczą miasta Stara Częstochowa, w odróżnieniu od Nowej, gdzie znajdował się klasztor Jasnogórski. Według spisu z 1765 roku w Starej Częstochowie mieszkało 75 Żydów. Na początku XIX wieku było ich już blisko 500 i w związku z rozwojem przemysłu tekstylnego wciąż przybywało więcej, zwłaszcza żydowskich tkaczy, a z czasem i przemysłowców. W 1869 roku było w Częstochowie 3360 Żydów. Do roku 1900 liczba ta podwoiła się, a po l wojnie światowej wynosiła ponad 22,5 tyś., co stanowiło więcej niż 30% mieszkańców. We wrześniu 1939 roku Częstochowę zamieszkiwało 28 tyś. Żydów. Niemcy zaraz po wkroczeniu 4 września 1939 roku urządzili masowy pogrom, zwany krwawym poniedziałkiem. Zamordowano wówczas 3380 osób, także Polaków. W grudniu 1939 roku miał miejsce drugi krwawy pogrom, natomiast w sierpniu 1940 deportacja około 1000 Żydów do obozu pracy w Cieszanowie. Getto utworzono w kwietniu 1941 roku. Masową deportację 39 tyś. Żydów z miasta i okolicy do Treblinki przeprowadzili Niemcy w październiku 1942 roku. W styczniu 1943 roku Żydzi, pozostali w getcie, stawili pod dowództwem Mendla Riszelewieża opór zbrojny. W marcu odbyła się egzekucja 127 intelektualistów żydowskich. W czerwcu ostatecznie zlikwidowano getto, mordując w następnych miesiącach 2,5 tyś. Żydów. Pozostałych jeszcze przy życiu zatrudniono w obozie pracy w zakładach zbrojeniowych HASAG w Częstochowie, resztę skierowano do obozów w Buchenwaldzie i Gross-Rosen. Nagłe przesunięcie frontu 16 stycznia 1945 roku i wyzwolenie Częstochowy uratowało życie 5200 Żydom z obozu pracy w zakładach zbrojeniowych.

Synagoga

Rok budowy nie znany. Obecnie dom mieszkalny.

Cmentarz

Założony w XIX wieku, powierzchnia 8,5 ha, częściowo ogrodzony; znajduje się na terenie huty częstochowskiej. Zachowanych zostało około 4 tyś. nagrobków. Na cmentarzu znajdują się pomniki, jeden masowej egzekucji w 1943 roku. drugi głych członków Żydowskiej Organizacji Bojowej. Dzięki staraniom Fundacji Rodziny Nissenbaumów w 1986 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków. W 1988 roku zawiązany został zespół do prac nad restauracją i utrzymaniem cmentarza, w skład którego weszli przedstawiciele dyrekcji huty, Urzędu Miejskiego, Urzędu konserwatorskiego i Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego. W grudniu tegoż roku cmentarzem zainteresowała się także Fundacja Ochrony Zabytków i Pomocy Artystom J. Baranowskiego skuszona mirażem zagranicznej zbiórki funduszy wśród licznych ziomkostw częstochowian oraz gotowością huty do wyasygnowania dużych pieniędzy. Oferta Fundacji Rodziny Nissenbaumów uporządkowania cmentarza, wycięcia i wykarczowania drzew i krzewów w terminie do końca pierwszego półrocza 1989 roku, a także ogrodzenia i odbudowy całości cmentarza została odrzucona. W rezultacie bandyckich wyczynów inspirowanych przez Fundację J. Baranowskiego Fundacja Nissenbaumów zrezygnował z działań na tym terenie. Dla odbudowy cmentarza powołano jeszcze jedną fundację. która odrestaurowała jedynie grób cadyka Izaaka Mayera Justmana kosztem 8 min zł. W rezultacie do połowy 1991 roku wykarczowano na cmentarzu tylko niewielką część drzew i krzewów, uporządkowując 20-metrowy pas wokół alei głównej. Częściowo uzupełniono ogrodzenie, wstawiono furtkę i bramę frontalną oraz przygotowano projekt drogi, umożliwiającej niezależny od huty wjazd na teren cmentarza. ?Kurier Zachodni" z 18 czerwca 1991 roku stwierdził: ?Rekonstrukcja nekropolii potrwa zapewne wiele lat. Stan obecny zatrważa".

Pomniki

Poza cmentarzem żydowskim w Częstochowie znajdują się jeszcze dwa miejsca upamiętnione. Przy ul. Kawiej w 1964 roku odsłonięte tablicę ku czci Żydów, rozstrzelanych 24 września 1942 roku podczas likwidacji getta. Przy ul. Olsztyńskiej znajduje się tablica upamiętniająca krwawy poniedziałek 4 września 1939 roku.