Działalność/

GDAŃSK

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Gdańsku podobno już w XI wieku, a może i wcześniej. Na skutek różnych restrykcji osadnictwo żydowskie do końca XVIII wieku skupiało się głównie na przedmieściach południowych. Już w 1440 roku w dokumentach wspomina się o istnieniu dzielnicy żydowskiej. Liczny napływ Żydów nastąpił jednak dopiero po włączeniu miasta do Polski w 1454 roku, w związku z rozwojem handlu zbożem. W 1616 roku było w Gdańsku 500 Żydów. W XVIII wieku założono dwa bractwa pogrzebowe, czynne były drukarnie żydowskie Rathkego i Schrotta ?Tiferet Jisroel". Działali tutaj tacy znani rabini, jak Ełchainan ben Samuel Sanwel Aschkenazi naczelny rabin Prus Wschodnich, zmarły w 1780 roku, Israel ben Gedaija Lipschutz znany talmudysła, zmarły w 1860 roku, Lesser Giełdziński założyciel najstarszego muzeum judaistycznego w Europie, zmarły w 1910 roku, Robert Kalter rabin polowy, zmarły w 1926 roku i inni. W 1816 roku mieszkało w Gdańsku 3798 Żydów, natomiast sto lat później blisko 6 tyś. W 1924 roku założony został Jung Juedischer Bund Danzig, w latach 1929-1939 wychodził po niemiecku tygodnik "JuedischesWochenblatt". Pogromy hitlerowskie rozpoczęły się w Gdańsku Już w 1937 roku. Niemcy zniszczyli 2 synagogi i 2 uszkodzili. Wielu Żydów emigrowało i do września 1939 roku zostało już tylko 1200, głównie osoby starsze. W lutym-marcu 1940 roku przewieziono 395 osób do Warszawy, a resztę, w małych grupach, wysłano do różnych obozów koncentracyjnych. Uratowały się tylko 22 osoby.

Synagogi

W Gdańsku rok budowy nie znany. W latach pięćdziesiątych widoczne jeszcze były stylizowane elementy żydowskie, później w budynku był zbór ewangelicki, a obecnie świątynia zielonoświątkowców. We Wrzeszczu zbudowana w 1927 roku według projektów Imberga i Friedmana z Berlina przez firmę Abrahama z Gdańska. Po wojnie od 1951 roku mieściła się w niej szkoła muzyczna. Budynek remontowany, dobrze zachowany z elementami synagogalnymi.

Cmentarze

Założony w XVII wieku, powierzchnia 2,3 ha, nie ogrodzony. Zachowało się około 100 nagrobków, najstarszy z 1786 roku. Na Wzgórzu zdewastowany po wojnie, zachowały się liczne nagrobki. Z początkiem lat osiemdziesiątych cmentarz ?uporządkowano", usuwając kamienne płyty, z których ułożono schody na wzgórze, zwane przez światlejszych gdańszczan ?schodami hańby". We Wrzeszczu założony około połowy XVIII wieku, powierzchnia 0,35 ha, nie ogrodzony, zdewastowany. Zachowało się kilkanaście nagrobków, najstarszy z 1823 roku. Na Chełmie założony około drugiej połowy XVI wieku, pierwsza wzmianka pochodzi z 1694 roku, powierzchnia 2,3 ha. Przetrwał wojnę nie zniszczony. Zamknięto go dopiero w 1956 roku i od tego czasu zaczęła się systematyczna Jego dewastacja, zwłaszcza w latach siedemdziesiątych, kiedy całkowicie zniszczono i splantowano dolny taras z najstarszymi i najcenniejszymi nagrobkami. Zachowanych jest około 240 macew, najstarsza z 1841 roku. Z szeregu oheli znamienitych rabinów zachował się tylko jeden z lat dwudziestych.

Fundacja

Fundacja Rodziny Nissenbaumów podjęła w 1988 roku sprawę ochrony i odbudowy cmentarza na Chełmie. W 1989 roku wykonano prace geodezyjno-kartograticzne. W tym też roku niezbędna była interwencja w sprawie próby zawłaszczenia fragmentu cmentarza przez Spółdzielnię Mieszkaniową ?Elektra-Unimor". Roboty przy ogrodzeniu podjęte zostały w 1990 roku.