Działalność/

GLIWICE

Są wzmianki, że Żydzi mieszkali w Gliwicach już w średniowieczu, w okresie lokacji miasta, które słynęło handlem i piwowarstwem. W 1587 roku za panowania Habsburgów wydano wprawdzie Żydom zakaz osiedlania się, nie wiadomo jednak, jak długo obowiązywał. Już bowiem w końcu XVII wieku znowu miało miejsce osadnictwo żydowskie, a w 1715 roku Żydzi otrzymali przywilej na prowadzenie szynków w mieście. W okresie pod panowaniem pruskim powstała gmina, która w 1812 roku otworzyła synagogę. Było wówczas w Gliwicach 178 Żydów. Z początkiem XX wieku było ich już ponad 2 tyś., stanowili jednak tylko 2% ludności miasta rozwijającego się wraz z górnictwem i hutnictwem. Wiadomo, że gmina była dobrze rozwinięta, miała poza synagogą! cmentarzem mykwę, szkołę oraz bibliotekę. W okresie powstań śląskich liczba Żydów, zamieszkujących Gliwice zmalała. W 1932 roku było ich już tylko 1300 i utrzymywała się tendencja malejąca w związku z ekscesami antysemickimi. W 1938 roku hitlerowcy zburzyli synagogę i aresztowali wszystkich mężczyzn od 18 do 60 roku życia, wywożąc ich do obozu w Buchenwaidzie. Pozostałych Żydów zamknęli w getcie. W maju 1942 roku wywieziono 586 osób do obozu zagłady w Oświęcimiu. Także na miejscu czynne były obozy pracy i zagłady (m.in. filia Oświęcimia), w których zginęło wielu Żydów sprowadzonych tu na roboty. Po wojnie w Gliwicach osiedliło się wielu polskich Żydów, powstała miejscowa kongregacja. Według danych z 1950 roku mieszkało tam 200 Żydów.

Synagogi

Dwie na Dolnych Wałach, w pierwszej czynny dom modlitwy, druga niszczejąca, zaniedbana, rok budowy nie znany.

Cmentarze

Założony w XVIII wieku, powierzchnia 0,6 ha, ogrodzenie murowane. Zachowało się około 800 nagrobków. Założony w XIX wieku, powierzchnia 1,7 ha, ogrodzenie murowane. Zachowało się około 400 nagrobków. Na terenie cmentarza znajduje się płyta z napisem w językach polskim i hebrajskim w miejscu pochowania w zbiorowej mogile 76 więźniów zastrzelonych w styczniu 1945 roku.

Fundacja

Fundacja Rodziny Nissenbaumów w 1988 roku udzieliła, na prośbę miejscowych Żydów z kongregacji, dotacji na remont starego cmentarza gliwickiego przy ul. Lipowej. Pieniądze te wraz z innymi środkami uzyskanymi przez kongregację obrócone zostały na częściową renowację budynków cmentarnych, zaliczonych do zabytków klasy ?O".

Pomniki pamięci

Tablica przy ul. Przewozowej 32 w miejscu męczeństwa więźniów, w tym Żydów z filii obozu oświęcimskiego, którzy zamordowani zostali w styczniu 1945 roku, w przeddzień ewakuacji. Tablica w miejscu obozu żydowskiego przy ul. Pszczyńskiej 204. Tablica w miejscu podobozu Oświęcimia na terenie Starej Huty, w którym więziono głównie Żydów.