Działalność/

KIELCE

Pierwsi osadnicy żydowscy pojawili się w Kielcach dopiero w 1833 roku. Panowało bowiem przekonanie, że miasto, jako biskupie, posiada prawo de non lolerandis Judeis. Regularne kontakty handlowe z Żydami mieszkającymi w pobliskich Chęcinach, czy Włoszczowej, trwały jednak już od XVI wieku. Pionierami osadnictwa żydowskiego w Kielcach byli żołnierze, których zakaz nie obowiązywał. Oni to wnieśli petycję do władz gubernialnycho zweryfikowanie praw do osadnictwa. Liczniejsze osadnictwo zaczęło się jednak dopiero po 1863 roku. W 1868 roku powstała gmina i kielecki okręg bóżniczy. Pierwszym rabinem został Mordka Goidret.

Gmina rozwijała się bujnie. W 1900 roku posiadała już 30 chederów, do których uczęszczało około 900 dzieci. Istniało kilkanaście domów modlitw i w 1903 roku rozpoczynano budowę okazałej synagogi. Już wówczas rozwijała się też emigracja Żydów kieleckich w 1905 roku powstało w Stanach Zjednoczonych, istniejące do dziś, Stowarzyszenie Kielczan w Nowym Jorku. Przed wybuchem l wojny światowej Żydzi posiadali 50% sklepów w mieście oraz liczne zakłady przemysłowe. Przeprowadzony w 1916 roku spis wykazał, że kielecka gmina żydowska liczyła 18,5 tyś. członków (3441 rodzin), w tym w obrętóe Kielc 16 tyś. (3 tyś. rodzin).

W okresie międzywojennym do Żydów należało kilka banków i liczne przedsiębiorstwa, a także wielkie zakłady wapiennicze ?Wietrznia". Wychodził tygodnik drukowany w jidysz. Gmina miała dwie synagogi, cmentarz z domem przedpogrzebowym, betmidrasz, mykwę, ubojnię drobiu, sierociniec i dom starców. Działały liczne stowarzyszenia, dwa gimnazja męskie i żeńskie, trzy szkoły powszechne i biblioteka licząca 10 tyś. tomów. Przed wybuchem II wojny światowej w Kielcach zamieszkiwało 19 tyś. Żydów, co stanowiło blisko 40% mieszkańców. Po wybuchu wojny przybyli licznie uchodźcy z okolicznych miasteczek, tak że liczba Żydów wzrosła do 25 tyś. Getto zostało utworzone w marcu 1941 roku. Niemcy włączyli w nie duży transport Żydów z Wiednia liczący około 1000 osób, głównie inteligencji. W getcie zmarło na tyfus około 4 tyś. osób. Zlikwidowano Je w dniach 20-24 sierpnia 1942 roku, wywożąc do Treblinki około 21 tyś. Żydów. Na miejscu zamordowano 1200 Żydów, a pozostawiono 2 tyś. w prowizorycznym obozie pracy. Obóz ten zlikwidowano w 1943 roku. Ostatni Żydzi wywiezieni zostali z Kielc w sierpniu 1944 roku do Oświęcimia i Buchenwaldu. Z 25,4 tyś. Żydów zamieszkujących Kielce w 1940 roku przeżyło wojnę około 500. W dniu 4 lipca 1946 roku miały miejsce w Kielcach rozruchy antysemickie sprowokowane przez komunistyczne władze bezpieczeństwa, a może nawet przez NKWD. Jest faktem, że do dzisiejszego dnia prawda nie została wyświetlona. Wojsko i milicja czynnie uczestniczyły w mordowaniu Żydów zamieszkałych przy ul. Planty 7. Według aktualnego stanu wiedzy winnymi bezpośrednio morderstw byli funkcjonariusze milicji, wojska i Urzędu Bezpieczeństwa oraz grupa mętów społecznych. Pośrednio odpowiadają władze komunistyczne oraz dowództwa wszystkich obecnych w Kielcach formacji wojska i służb bezpieczeństwa. Nie potwierdza się także upowszechniana przez komunistów celowo od lat wersja o rozhisteryzowanym tłumie i obojętności Kościoła, który w miarę swoich możliwości starał się wpłynąć na uspokojenie tłumu.

Synagoga

Zbudowana w 1903 roku według projektu Stanisława Szpakowskiego na placu przy ul. Nowowarszawskiej. Podczas okupacji i po wojnie znacznie zniszczona. W latach 1951-1955 przebudowana została na potrzeby archiwum państwowego, które mieści się tam do tej pory. W 1977 roku oznaczona tablicą informującą o charakterze synagogalnym budynku.

Cmentarz

Na Pakoszu założony w 1868 roku, powierzchnia 3,12 ha. Zachowało się około 150 nagrobków, z których w 1981 roku urządzono lapidarium. W czasie wojny Niemcy dokonywali na cmentarzu masowych egzekucji kilkuset więźniów Polaków i Żydów. Począwszy od listopada 1942 roku dokonywali na nim także systematycznie egzekucji Żydów wyciąganych z getta. W dniu 8 lipca 1946 roku na cmentarzu pochowano 42 ofiary pogromu. Zarówno pomnik ofiar, jak i cały cmentarz był zdewastowany i zarośnięty. Okoliczni mieszkańcy wypasali na nim krowy, a młodzież grała w piłkę. Starania o geodezyjne wytyczenie granic cmentarza i zezwolenie na grodzenie Fundacja Rodźmy Nissenbaumów podjęła wiosną 1986 roku. Do prac przystąpiono 15 września 1986 roku, a zakończono je w maju 1987 roku. O urzędową listę ofiar pogromu Fundacja wystąpiła do Urzędu ds. Wyznań w Warszawie 27 maja 1987 roku. Otrzymała odpowiedź dopiero 8 lipca. Termin uroczystości oddania odrestaurowanego cmentarza społeczeństwu Kielc wyznaczono wtedy na 23 sierpnia 1987 roku, łącząc je z 45. rocznicą likwidacji getta kieleckiego. Wzniesione zostało ogrodzenie metalowe na betonowej podmurówce. Na cmentarzu odremontowano pomnik ofiar pogromu oraz wystawiono dwa inne pomniki: ?Pamięci 29 tyś. mieszkańców Kielc wyznania mojżeszowego, których niemiecki okupant zesłał 21 sierpnia 1942 r. do obozów śmierci" oraz kopię pomnika ufundowanego w Nowym Jorku przez Stowarzyszenie Kielczan z napisem: ?Tu spoczywają święte prochy naszych 45-ciorga najdroższych nie- winnych dzieci zamordowanych przez niemieckich zbrodniarzy w bestialski sposób dnia 23 maja 1943 r. Najmłod- sze 15 miesięcy do 15 lat". Podano również nazwiska czterdziestu dwojga dzieci.

Dom przy ul. Planty 7

Znajduje się tu tablica z napisem: ?Pamięci 42 Żydów zamordowanych 4 lipca 1946 roku podczas rozruchów antysemickich. Tablica wmurowana w 44. rocznicę z inicjatywy Lecha Wałęsy przewodniczącego NSZZ Solidarność przez Fundację Rodziny Nissenbaumów". Uroczystość odbyła się 4 lipca 1990 roku.