Działalność/

KRAKÓW

Żydzi zamieszkiwali w Krakowie na długo przed lokacją miasta. Już w X wieku znajdował się tu bowiem wielki ośrodek handlowy między Wschodem a Pragą czeską. Pierwsza potwierdzona dokumentami wzmianka o dzielnicy żydowskiej pochodzi z 1304 roku. Do zwiększenia osadnictwa przyczyniło się też potwierdzenie Statutów kaliskich przez Kazimierza Wielkiego w 1334 roku. Piętna- ście lat później wymienia się w dokumentach synagogę i cmentarz. Żydzi krakowscy uprawiali handel futrami, skórami, woskiem, solą oraz srebrem i złotem. W 1494 roku Żydzi dekretem królewskim zostali wydaleni z Krakowa na Kazimierz. Wkrótce ich liczba uległa wydatnemu zwiększeniu w związku z przybyciem dużej grupy emigrującej po tumulcie w Pradze czeskiej i wydaleniu z Hiszpanii. Kazimierz, który w czasie najbliższych stuleci stał się ?miastem krakowskim" dwukrotnie powiększano w latach 1583 i 1608, gdyż przybywały dalsze wielkie migracje z Czech, śląska i Hiszpanii. W 1755 roku w dzielnicy Kazimierz żyło 3,5 tyś. Żydów, a sto lat później ponad 10 tyś. W okresie tym, od 1780 roku zaczął rozprzestrzeniać się chasydyzm ugruntowany przez rabina Kalmana Edsteina. W roku 1830 powstała pierwsza żydowska szkoła, a w 1876 pierwsza biblioteka. Z końcem XIX wieku silnie rozwinął się ruch syjonistyczny. Mimo to osadnictwo żydowskie wciąż się zwiększało. W 1921 roku było w Krakowie ponad 45 tyś. Żydów. Wychodziły pisma ?Nowy Dziennik" i ?Woche". Tuż przed wybuchem II wojny światowej Żydzi, w liczbie około 60 tyś., stanowili 25% ludności miasta. Społeczność żydowska w Krakowie wydała wielu znakomitych,i słynnych rabinów. Najsłynniejszym jest Mojżesz Isserles zwany Remu. Na jego grobie, który cudownym trafem ocalał z pogromu cmentarza dokonanego przez hitlerowców, widnieje napis: ?Od Mojżesza do Mojżesza nie narodził się nikt taki jak Mojżesz". Chodzi oczywiście w pierwszym wypadku o Mojżesza Proroka, a w drugim o Mojżesza Isserlesa. Zmarł w 1572 roku. Był synem emigranta z Ratyzbony, Israela Isserlesa Auerbacha, który w pierwszej połowie XV! wieku osiedlił się w Krakowie, zajmował kupiectwem i przez lata pełnił funkcję zaufanego bankiera króla Zygmunta Augusta. W 1553 roku Israel Auerbach ufundował małą bóżnicę pamięci swojej żony. Strawiona przez pożar w 1557 roku została przez bankiera odbudowana i powiększona dla syna, słynnego Już wówczas talmudysty i wybitnego rabina. Innym słynnym krakowskim Żydem, do którego po dziś dzień pielgrzymuje się z całego świata, Jest Natan Nata Spira zmarły w 1633 roku, kabalista, rektor akademii talmudycznej, autor dzieła M'geleh Amukoł. Zarówno dla społeczności żydowskiej, jak i dla kultury polskiej zapisało się wielu przedstawicieli słynnych krakowskich rodów żydowskich; Jakubowiczów, Kałahorów, Landauów, Kantorowiczów, Askenazych. Społeczność żydowska Krakowa była bardzo różnorodna, występowały w niej różne kierunki teologiczne i polityczne, począwszy od chasydów i mizrachich, skończywszy na maskilach i Stowarzyszeniu Izraelitów Potępowych, które działało od połowy XIX wieku. Po wybuchu II wojny światowej masowe i zorganizowane prześladowanie Żydów krakowskich rozpoczęło się już w grudniu 1939 roku. "Getto utworzyli Niemcy w marcu 1941 roku. W czerwcu 1942 roku miała miejsce pierwsza wielka deportacja 5 tyś. Żydów do obozu zagłady w Bełżcu. Kilkaset osób hitlerowcy zamordowali w Krakowie, poza murami getta. W grudniu 1942 roku na terenie dwóch cmentarzy żydowskich w Płaszowie utworzono obóz pracy przymusowej dla Żydów, który od 1943 roku stał się podobozem Majdanka. Rozbudowany został na powierzchni 80 ha. Straciło tam życie kilkadziesiąt tysięcy Żydów. Drugi transport 6 tyś. osób skierowano do Bełżca w październiku 1943 roku. W połowie marca 1943 roku getto zostało praktycznie w Krakowie zlikwidowane. Wszystkich Żydów przeniesiono do obozu w Płaszowie.

Synagogi

Bóżnica Stara zbudowana w 1492 roku, po pożarze odbudowana w 1557 roku przez florentyńczyka M. Gucd. Odnowiona w 1860 roku. Dekoracja malarska ścian zachowała się częściowo do dzisiaj. W czasie okupacji niemieckiej została zdewastowana. Odbudowano ją z funduszy państwowych w latach 1956-1959 i przekazano Muzeum Historycznemu w Krakowie, które ulokowało tam oddział Historii i Kultury Żydów Krakowa. Bóżnica Remu'h zbudowana w 1553 roku z fundacji ojca Mojżesza Isserlesa Remu. W 1933 roku poddano ją renowacji. W czasie okupacji niemieckiej obrabowana i zdewastowana. Po 1957 roku zrekonstruowana została z funduszy Jointu i miasta Krakowa. Czynna. Bóżnica Poppera lub Bociana zbudowana w 1620 roku z prywatnej fundacji Wolfa Poppera (Bociana). W cza- sie okupacji niemieckiej została zdewastowana. Odnowio- no Ją w 1965 roku. Obecnie mieszczą się tam pracownie plastyczne dzielnicowego Domu Kultury. Bóżnica Wysoka zbudowana w latach 1556-1563, wzorowana na Wielkiej Synagodze w Pradze czeskiej. W

czasie wojny była zdewastowana przez Niemców. Odbudowano Ją w 1966 roku na Pracownie Konserwacji Zabytków. Synagoga przy ul. Józefa 42 zbudowana w 1810 ro- ku jako piętrowy betmidrasz. Obecnie jest budynkiem mie- szkalnym. Bóżnica Ajzyka zbudowana w 1638 roku za pozwoleniem króla Władysława IV, jako prywatna fundacja Izaaka Jakubowicza (Ajzyka reba Jekelesa). W czasie wojny obrabowana. W latach pięćdziesiątych odnowiono ją dla Związku Artystów Plastyków. W połowie lat siedemdziesiątych została opuszczona i niszczała do 1983 roku, gdy podjęto gruntowny jej remont. Od strony północnej do gmachu synagogi Ajzyka przylega mała bóżniczka Mizrachi, wzniesiona w okresie międzywojennym. Zniszczona podczas okupacji, obecnie jest rekonstruowana. Bóżnica Kupa zbudowana w 1647 roku z fundacji kahału i cechu złotników żydowskich. W czasie okupacji niemieckiej została zniszczona i obrabowana. Obecnie użytkowana jest przez Spółdzielnię Inwalidów na warsztat i magazyny. Tempel zbudowana w latach 1860-1862 przez Stowarzyszenie Izraelitów Postępowych. Zachowało się wspaniałe wyposażenie wnętrza, zwłaszcza unikalne w synagogach witraże w liczbie 36 i barwna dekoracja malarska stropu. Czynna sporadycznie. Szejrit Bne Emuna parterowy betmidrasz z końca XIX wieku, obecnie w remoncie. Betmidrasz Salomona Deichesa zbudowany w XX wieku. Na szczytowej ścianie znajduje się dekoracja w kształcie tablic dekalogu. Obecnie użytkowany przez spółdzielnię pracy. Betmidrasz Mordechaja Tignera zbudowany w 1913 roku, po II wojnie światowej użytkowany przez jakiś czas przez Teatr Muzyczny, obecnie opuszczony i niszczejący. Betmidrasz Bne Emuna zbudowany w 1886 roku, po wojnie wykorzystywany do celów gospodarczych. Obecnie opuszczony i niszczejący. Betmirasz Chewra Tehilim zbudowany w 1896 roku, piętrowy, z dekoracjami. Obecnie zajmuje go Zespół Pieśni i Tańca ?Krakowiacy". Synagoga przy ul. Węgierskiej 5 zbudowana w latach 1879-1881. Synagoga przy ul. Szpitalnej 24 rok budowy nie znany.

Cmentarze

Remu'h założony w 1551 roku, powierzchnia 4,5 ha, ogrodzony murem kamiennym. Zachowało się około 800 nagrobków, najstarszy z 1552 roku. Podczas wojny został poważnie zdewastowany. W 1959 roku odkryto pod powierzchnią gruntu setki ukrytych nagrobków. Rozbite wkomponowano w mur ogrodzenia na długości 20 m. Ul. Miodowa założony w XVIII wieku, powierzchnia 0,5 ha, pomniejszony w czasie wojny przez Niemców na szkołę kolejową, ogrodzony częściowo murem, częściowo płotem. Zachowało się kilkanaście tysięcy nagrobków, najstarszy z 1809 roku. Dewastowany w czasie wojny przez Niemców, rabowany z cenniejszych nagrobków, po wojnie został odrestaurowany przez Joint. Postawiono pomnik pamięci ofiar ludobójstwa hitlerowskiego. Cmentarz czynny. Ul. Jerozolimska i ul. Abrahama dwa sąsiadujące z sobą cmentarze na Podgórzu, pierwszy z 1884 roku. drugi z 1932 roku. Całkowicie zdewastowane, brak nagrobków. w czasie okupacji Niemcy na ich terenie usytuowali obóz pracy w Płaszowie.

Judaika

Szpital żydowski przy ul. Skawińskiej 8 zbudowany w 1822 roku. Także siedziba różnych instytucji i archiwum. Obecnie mieści się tu siedziba kongregacji ZRWM oraz spółdzielnia pracy. Dom akademicki przy ul. Przemysława 2 zbudowany w latach 1924-1926 dla 140 studentów z funduszy związku ?Ognisko" i ?Bne Brit", obecnie dom akademicki WSM. Teatr żydowski przy ul. Bocheńskiej 7 zbudowany 1927 roku. Po wojnie, do 1986 roku mieścił się tu Teatr Kolejarza. Obecnie jest zamknięty i opuszczony. Szkoła żydowska przy ul. Miodowej 26 zbudowana w 1929 roku z iniciatywy ?Mizrachi". Po 1945 roku była schroniskiem dla Żydów powracających z obozów; obecnie biuro. Szkoła żydowska przy ul. Podbrzezie 3 zbudowana w 1938 roku. Obecnie jest tu Instytut Biologii WSP. Szkoła żydowska przy ul. Podbrzezie 8/10 zbudowana w latach 1918-1931. Obecnie mieści się w niej zespół szkół zawodowych. Na jednym z narożników tablica informacyjna w językach polskim i hebrajskim. Mykwa przy ul. Szerokiej 6 zbudowana w XVII wieku, przebudowywana w wiekach XIX i XX. Zdewastowana przez Niemców, odbudowana została w 1976 roku dla potrzeb Pracowni Konserwacji Zabytków. Rzeźnia rytualna przy pl. Nowym 11 zbudowana w 1900 roku. Gmina żydowska wydzierżawiła ją od miasta na halę targową w 1927 roku. Po wojnie funkcjonuje nadal jako hala targowa.

Pomnik w Płaszowie przy ul. Kamieńskiego na terenie byłego obozu koncentracyjnego. Tablica na Podgórzu przy pl. Bohaterów Getta. Od marca 1941 do marca 1943 roku znajdował się tam centralny punkt getta, gdzie w 320 domach Niemcy zgromadzili 16 tyś. Żydów. Tablica znajduje się na domu, gdzie mieściła się siedziba tajnej Żydowskiej Organizacji Bojowej. Opodal tego budynku zachowany został mur getta.

Fundacja

Fundacja Rodziny Nissenbaumów począwszy od 1987 roku prowadzi w Krakowie prace różnego charakteru. W pierwszym rzędzie było to porządkowanie i renowacja cmentarza Remu'h w 1988 roku, prace remontowo-budowlane muru cmentarza i bóżnicy Remu'h. W 1989 roku została sporządzona inwentaryzacja architektoniczna i konserwatorska oraz projekt rewaloryzacji synagogi Remu'h. Przygotowywane są także roboty na cmentarzu przy ul. Miodowej. Fundacja sporządziła też projekt Centrum Kultury Judaistycznej, które powstaje według wskazanej lokalizacji w sąsiedztwie cmentarza przy ul. Miodowej w oparciu o istniejącą tam zabudowę, wymagającą generalnego remontu. a nawet odtworzenia zabytkowych jej fragmentów. Z inicjatywy i środków Fundacji upamiętnione zostało również męczeństwo 65 tyś. wymordowanych przez Niemców Żydów krakowskich.