Działalność/

ŁÓDŹ

Żydzi osiedlali się w Łodzi już w XVIII wieku, gdy była własnością biskupów kujawskich i nie miała żadnego znaczenia gospodarczego. Sytuacja zmieniła się po 1798 roku i pod zaborem pruskim. Zsekularyzowane prawo umożliwiło liczniejsze osadnictwo, a wielki rynek rosyjski zniesienie barier celnych między Królestwem Kongresowym a Rosją nastąpił żywiołowy rozwój przemysłu tkackiego. W 1808 roku mieszkało w Łodzi zaledwie 50 Żydów stanowiąc 13% mieszkańców, w 1820 już 259, a do 1836 blisko 33,5 tyś. Szczególnie dynamiczne osadnictwo po 1858 roku spowodowane było parcelacją Bałut dokonaną przez dwóch Icków Bławata i Birencwajga. Żydzi stanowili wówczas blisko 50% mieszkańców miasta. Dommawał początkowo tradycyjny rabinacki judaizm, po 1860 roku zaczęły zaznaczać się jednak coraz silniejsze wpływy chasydyzmu. W 1862 roku były w Łodzi 22 chedery i szkoła Talmudu nadto kilka świeckich żydowskich szkół podstawowych. Z czasem pojawiła się grupa bardzo bogatych przemysłowców i kupców żydowskich. Natomiast pod koniec XIX wieku miała miejsce wielka migracja i osadnictwo tak zwanych Litwaków Żydów z Litwy, Białorusi i Rosji, uchodzących przed rosyjskimi pogromami. Na początku XX wieku zaznaczyła się również silna emigracja żydowska z Łodzi do USA. W latach 1873-1912 rabinem Łodzi był Iliachu Chaim Majzel Litwak, przedtem rabin Łomży Jego następcą był Eliezer Trajsman z Radomia chasyd z Góry Kalwarii. Życie religijne skupiało się w małych domach modlitwy i niezliczonych sztybłech. Maskile i syjoniści uczęszczali do synagog reformowanych, na czele ze wspaniałą, zbudowaną w 1888 roku synagogą Poznańskich. Po I wojnie wojnie światowej, w 1912 roku, było w Ło- dzi 156 tyś Żydów. W okresie międzywojennym działało 28 synagog i 150 dużych domów modlitwy. Tuż przed wybuchem II wojny światowej gmina żydowska liczyła 250 tyś. Żydów i była drugą co do liczebności w Polsce, po warszawskiej. W sierpniu i wrześniu 1939 roku wielu Żydów uciekło do Związku Sowieckiego. W październiku Niemcy zaczęli organizować getto łódzkie, które zamknęli w kwietniu 1940 roku. Wielu Żydów jeszcze przed zamknięciem getta wysiedlili do Generalnej Guberni, do innych gett. W 1942 roku miały miejsce dwie wielkie deportacje do obozu zagłady w Chełmnie 44 tyś. i 15 tyś. Żydów, wraz z przywiezionymi do Łodzi z Pragi czeskiej i Wiednia. Dalsze 5 tyś. ofiar pochłonęła następnie epidemia tyfusu. Getto zamieniono na obóz pracy, lecz w sierpniu 1944 roku wywieziono zeń blisko 77 tyś. Żydów do obozu zagłady w Oświęcimiu. Pozostało w getcie około 800 Żydów, często ukrywających się, którzy dotrwali tam do końca wojny.

Synagogi

Bóżnica rodziny Rajchertów zbudowana na początku XX wieku, wyposażona w barwne witraże. Podczas okupacji przetrwała jako skład soli. Po wojnie, z małymi przerwami, użytkowana przez łódzką gminę żydowską. Ul. Piotrkowska 114/116 zbudowana w 1899 roku początkowo jako koszerna rzeźnia drobiu, później dom modlitwy. Po wojnie był v^ niej magazyn, następnie drukarnia, obecnie jest remontowana. Ul. Zachodnia 78 rok założenia nie znany. Obecnie czynny dom modlitwy.

Cmentarze

Założony w 1811 roku, po wojnie zdewastowany, oddany przez komunistyczne władze miasta pod budowę domów. Założony w 1892 roku, powierzchnia 40,2 ha, ogrodzony murem ceglanym. Jest to największa nekropolia żydowska w Europie z około 180 tyś. nagrobków oraz wieloma nagrobkami i ohelami o wybitnych walorach artystycznych (zwłaszcza nagrobki secesyjne zaliczane są do najpiękniejszych w Polsce). Spoczywają tutaj liczne osobistości zasłużone dla miasta; rabin Chain Maizel, przemysłowiec Izrael Poznański z żoną, dr Seweryn Sterling, Herman Konsztat z żoną, malarz Perec Willenber, działacz Bundu Izrael Lichtenstein, Arnold StiIIer, rodzice Juliana Tuwima i Artura Rubinstejna. Po wojnie wzniesiono na cmentarzu pomnik ku czci Żydów łódzkiego getta.

Dom przedpogrzebowy

Zbudowany w 1898 roku z fundacji Miny i Hermana Konsztatów. Obecnie jest odbudowywany.

Judaika

Ul. Limanowskiego 1 tablica na budynku, gdzie znajdowała się placówka policji hitlerowskiej ds. getta, ku pamięci wszystkich jej ofiar. Dzielnica Widzew pomnik przy węźle kolejowym Olechów. obelisk w miejscu obozu pracy dla Żydów, gdzie zginęło około 19 tyś. osób.

Fundacja

Fundacja Rodźmy Nissenbaumów zainteresowała się cmentarzem w Łodzi już we wrześniu 1986 roku. Wtedy to została zlecona wycinka drzew i krzewów zarastających cmentarz, której pierwszy etap zakończono w listopadzie. Podjęto również naprawę murów cmentarnych oraz inter- wencję związaną z powtarzającymi się kradzieżami cen- niejszych płyt nagrobkowych z cmentarza. W 1987 roku Fundacja przystąpiła jednocześnie do gruntownego remontu domu przedpogrzebowego. W lipcu 1988 roku zaplanowane zostały roboty i zaangażowani wykonawcy do remontu synagogi Rajchertów. Głównie chodziło o zlikwidowanie zawilgocenia murów, izolację podłogi i fundamentów, malowanie wnętrza i zewnętrz- nych elewacji, malowanie stolarki i roboty elektryczne. Kontynuowana była przez cały 1988 rok wycinka drzew i krzewów zarastających cmentarz. Ostatecznie prace te zostały zakończone w marcu 1989 roku. W grudniu 1988 r. przerwane zostały roboty w synago- dze i wtedy wybuchł w niej pożar. W styczniu 1989 roku do skończenia remontu synagogi przystąpiła bez uzgod- nienia z Fundacją Nissenbaumów pochodząca z Nowego Jorku Fundacja Ronalda Laudera. Prace zakończyła we wrześniu 1989 roku. Na tablicy informacyjnej wykonawcy, którzy pojawili się w tak nietypowy sposób, nie byli nawet skłonni zaznaczyć, że prace rozpoczęła i częściowo wyko- nała już przed nimi Fundacja Rodziny Nissenbaumów.