Działalność/

RZESZÓW

Miasto o wczesnośredniowiecznych tradycjach handlowych, lecz udokumentowana wzmianka o osadnictwie żydowskim pochodzi dopiero z XV wieku. Wiadomości o synagodze i cmentarzu pochodzą z XVII wieku. Natomiast pierwsze statystyki z XVIII wieku wskazują, że była to jak na owe czasy dość liczna gmina. W 1765 roku w Rzeszowie mieszkało ponad 1200 Żydów, a w 1800 stanowili oni 75% liczby ludności, która wynosiła 3375 osób. Była to gmina już wówczas zróżnicowana. Na początku XIX wieku zaznaczały się w niej zarówno wpływy Haskali, jak i chasydyzmu. Z Rzeszowa pochodzili znany tłumacz Mosze Dawid Geszwind. działacz syjonistyczny Abraham Abba Appelbaum. znani rabini Samuel ha-Lewi, Jaków Reischner i Aaron Lewin. W XIX wieku zbudowano drugą synagogę i szpital. Na początku XX wieku bardzo silny był ruch syjonistyczny. Tuż przed wybuchem wojny mieszkało w Rzeszowie około 14 tyś. Żydów, tj. 30% mieszkańców. W grudniu 1941 roku Niemcy utworzyli getto, w czerwcu kilkanaście tysięcy Żydów wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu, a 238 rozstrzelali w lesie Rudna. Ostatnich Żydów wywieziono w listopadzie 1943 roku do obozu zagłady w Oświęcimiu.

Synagogi

Staromiejska zbudowana na początku XVII wieku, w latach pięćdziesiątych odbudowana na archiwum państwowe. Nowomiejska zbudowana w 1686 roku, spalona w 1945 roku i odbudowana w latach sześćdziesiątych na Dom Sztuki.

Cmentarze

Założony w XVII wieku, nie ogrodzony, prawie całkowicie zdewastowany. Zachowało się kilkanaście nagrobków. Stary cmentarz założony w pierwszej połowie XVI wieku. Po wojnie były na nim jeszcze nagrobki. Komuniści zlikwidowali je, wyburzyli mur i założyli skwer, na którym ustawiono pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej. Cmentarz w centrum miasta założony w XIX wieku całkowicie zniszczony. W 1990 roku podczas prowadzenia ciepłociągu odkryto liczne szczątki ludzkie, które zasypano. Ul. Rejtana rok założenia nie znany, powierzchnia 2,5 ha, ogrodzenie murowane. Zachowało się około 600 nagrobków, wśród nich nagrobek dziadka rabina Izaaka Lewina. Na cmentarzu wzniesiono pomnik ku czci Żydów zamordowanych tam przez hitlerowców. Pochowano także kilkuset Żydów rozstrzelanych w mieście w czasie hitlerowskich akcji eksterminacyjnych.

Fundacja

Fundacja Rodziny Nissenbaumóww 1988 roku wzniosła ohel na cmentarzu przy ul. Rejtana. W 1990 roku podjęła również interwencję w sprawie bezczeszczenia cmentarza w centrum miasta budową ciepłociągu.