Działalność/

WARSZAWA

Pierwsza wzmianka o osiedleniu się Żydów w Warszawie pochodzi z 1414 roku. Gmina żydowska miała już wówczas cmentarz w okolicach Krakowskiego Przedmieścia. Jednak w 1483 roku Żydzi zostali z Warszawy wypędzęni. Mogli powrócić dopiero wtedy, gdy miasto wcielone zostało do Korony, po 1526 roku. Osiedlali się wówczas na peryfehach, korzystali z cmentarza między innymi w Sochaczewie, Grodzisku. Nowym Dworze. W XVIII wieku liczba Żydów systematycznie wzrastała. W połowie wieku mieszkało w Warszawie Już ponad 2,5 tyś., w 1792 roku prawie 7 tyś. i stanowili wówczas 10% ludności miasta. Tylko jedna trzecia zajmowała się handlem. Byli to głównie rzemieślnicy, przedsiębiorcy budowlani, wyrobnicy. W połowie XVIII wieku Żydzi uzyskali wreszcie zgodę na własny cmentarz na Bródnie. założenie gminy i domu modlitwy. Od tego też czasu mogli się rozwijać swobodnie. Z końcem XVIII wieku pojawili się także w Warszawie chasydzi. Pierwsza synagoga postępowa, tak zwana niemiecka, została zbudowana w 1802 roku przez Izaaka Flatau. Na początku XIX wieku powstał drugi cmentarz w prawobrzeżnej Warszawie. Działały wówczas dwie gminy. Drugą odrębną utworzono dla Warszawy-Pragi, która w 1840 roku wzniosła własną synagogę przy ul. Jagiellońskiej według projektu Józefa Lessela. W 1836 roku otwarta też została w Warszawie państwowa szkoła rabinów. Przez cały XIX wiek obserwować można było szczególny rozwój dzielnic żydowskich. W połowie wieku mieszkało w Warszawie już 72,2 tyś. Żydów, co stanowiło 33% ludności. Czynnych było 17 banków żydowskich na 20 ogółem, 30% zatrudnionych w handlu było Żydami. W 1878 roku wybudowano wielką, modernistyczną synagogę na ul. Tłomackie. Szeroko znani byli warszawscy rabini: Salomon Lipszyc (1819-1839), Chaim Dawidson (1839-1854), Dow-Ber Meisels (1854-1870) i Jaków Gesundheit (1870-1873). W końcu XIX wieku zawiązał się Bund, a na przełomie stuleci silny ruch syjonistyczny. Przeważali jednak ortodoksi. Do chederów uczęszczało 90% chłopców. W końcu XIX wieku było w Warszawie 433 takich szkół. Od 1862 roku wychodziło czasopismo „Ha-Źefira" założone przez Chaima Zeliga Słonimskiego, od 1886 dziennik żydowski i polsko-żydowski tygodnik „Der Beobarter an der Wajksel", a także dziennik „Jidiszes Tageplat" i od 1911 „Moment". W 1870 roku połączono obie gminy prasł warszawską decyzją władz miejskich. praską i W czasie l wojny światowej w Warszawie zamieszkiwało Już 363,4 tyś. Żydów, co stanowiło 41% ogółu mieszkańców. W okresie międzywojennym czynnych było 12 żydowskich szkół podstawowych i średnich, w tym jedna żeńska oraz założonyw 1920 roku Instytut Nauk Judaistycznych. Tuż przed wybuchem wojny mieszkało w Warszawie niespełna 400 tyś. Żydów. Już 29 września 1939 roku Niemcy powołali Judenrat, a w kwietniu 1940 roku utworzyli getto. Przebywało w nim okresowo do pół miliona Żydów, także z okolicznych miejscowości. Jesienią 1941 roku podzielono getto na dwie części. W ciągu kolejnego roku około 100 tyś. osób zmarło w nim z głodu i chorób. Od lipca zaczęły się masowe wywózki, po 5. 7 a nawet 13 tyś. dziennie do obozu zagłady w Treblince. Zakończono je późną jesienią, lecz w styczniu 1943 roku ponowiono. W kwietniu 1943 roku wybuchło powstanie w getcie, a po jego klęsce nastąpiła likwidacja getta i deportacja Żydów do obozu zagłady w Treblince. W getcie ukazywały się podziemne gazety „Dewor", „El Al" i inne. Działały podziemne organizacje syjonistyczne, powstały żydowskie organizacje zbrojne. Na ich czele stali: Mordechaj Anielewicz, Pinkus Kalin, Mordechaj Tenenbaum, Abram Fiszelon, Icchak Cukierman, Herz Berliński, Marek Edelman, Żywia Lubetkin, Michał Rojzenfeld.

Synagoga

Zbudowana w latach 1898-1902 z fundacji Zelmana i Ryfki Nożyków, według projektu architekta Prechnera. Przetrwała szczęśliwie wojnę jako jedyna z wielkich synagog. Przez cały czas czynna, w 1983 roku została odrestaurowana z funduszy państwowych. Ul. Towarowa 50/52 dom modlitwy z drugiej połowy XIX wieku, użytkowany był przez podróżnych nocujących w pobliskim zajeździe. Aktualnie rudera w formie drewnianej starej przybudówki do kamienicy. Ul. Brukowa dom modlitwy zbudowany w XIX wieku w kamienicy stanowiącej własność Manasa Szyldberga. Palenica rok budowy nie znany, obecnie dom mieszkalny.

Cmentarze

Ul. Okopowa założony w 1806 roku, powierzchnia 33.3 ha, ogrodzony murem ceglastym. Zachowało się około 200 tyś. nagrobków, najstarszy z 1809 roku. Czynny do chwili obecnej. Ul. Odrowąża na Bródnie założony w 1780 roku, zniszczony częściowo w czasie wojny, całkowicie zdewasto- wany po wojnie. Radość, ul. Kwitnącej Akacji założony w XX wieku, resztki murowego ogrodzenia, zdewastowany, 4 nagrobki, najstarszy z 1927 roku.

Judaika

Dom kahalny na Pradze, na rogu ulic Jagiellońskiej i Wójcika zbudowany w XIX wieku obok praskiej synagogi, która została zniszczona w czasie wojny, a po wojnie rozebrana. Dom sierot przy ul. Jaktorowskiej 8 zbudowany w 1912 roku według projektu architekta Henryka Stiefelmana z funduszy żydowskiego Towarzystwa Pomocy Sierotom. Założony i kierowany do wojny przez Janusza Korczaka. Obecnie państwowy dom dziecka z pomnikiem J. Korczaka. Dom sierot przy ul. Jagiellońskiej 8 zbudowany w 1912 roku z fundacji Michała Bergsohna przez architekta Henryka Stiefelmana, po wojnie przez jakiś czas mieścił się tam Teatr Żydowski. Dom akademicki przy ul. Sierakowskiego 7 zbudowany w 1925 roku z funduszy Auxilium Academicum Judaicum (do dzisiaj na kartuszu zachowały się litery „AAJ") według projektu tego samego architekta, co domy dziecka. Żydowski Instytut Historyczny na Tłomackiem 2/5, przed wojną Instytut Nauk Judaistycznych założony w 1920 roku i Główna Biblioteka. Teatr Żydowski Racheli Kamińskiej. siniejący od 1950 roku im. Estery

Pomniki

Pomnik Powstańców według projektu L. M. Duzina płyta kamienna na okrągłym niskim cokole na skwerze przy ul. Zamenhofa, wzniesiony w 1946 roku. Pomnik Bohaterów Getta, w tym samym miejscu, ufundowany w 1948 roku, według projektu tego samego architekta z płaskorzeźbą Nalana Rappaporta. Trakt Pamięci i Męczeństwa, urządzony w 1988 roku obejmuje oba pomniki i ciąg tablic oraz pomników wzdłuż ulic Zamenhofa i Stawki w sumie 15 bloków sjenitowych z napisami oraz na szczycie kopca kamień w miejscu, gdzie znajdował się sztab Żydowskiej Organizacji Bojowej. i gdzie 8 maja 1943 roku poległ komendant powstania Mordechaj Anielewicz z kilkudziesięcioma bojownikami. Mur getta zachowane fragmenty muru przy ulicach Siennej i Złotej 60 z tablicami informacyjnymi. Pomnik przy ul. Wolskiej 5 na cmentarzu powstańczym z napisem: „W mogile tej spoczywają szczątki 6588 Żydów ofiar hitleryzmu, rozstrzelanych na byłym boisku ťSkraŤ. Cześć ich pamięci". Anin, ul. Poprzeczna obelisk poświęcony pamięci 45 Żydów rozstrzelanych w lipcu 1944 roku. Rembertów, ul. Cyrulików obelisk poświęcony pamięci 300 Żydów rozstrzelanych w sierpniu 1942 roku.

Wilanów, przy drodze do Powsina obelisk poświęcony pamięci 67 Żydów rozstrzelanych w maju 1944 roku. Tablica przy ul. Żelaznej 103 na budynku, gdzie była siedziba niemieckiej ekipy eksterminacyjnej. Tablica przy ul. Okopowej w miejscu, gdzie Niemcy dokonali egzekucji 200 Żydów. Pomnik Wspólnego Męczeństwa przy ul. Gibalskiego zbiorowa mogiła Żydów i Polaków na dawnym boisku stadionu „Skra", gdzie w latach okupacji Niemcy dokonywali masowych mordów na ludności polskiej i żydowskiej. Ukończony we wrześniu 1989 roku. Pomnik na dawnym Umschlagplatzu na rogu ulic Stawki i Dzikiej odsłonięty w 1988 roku.

CMENTARZ NA BRODNIE WARSZAWA

Założycielem cmentarza był Józef Samuel Jakubowicz zwany Szmulem Zbytkowerem od wsi Zbytki, w której się urodził. Pełnił na dworze króla Stanisława Augusta Poniatowskiego funkcje: liweranta, czyli dostawcy wojskowego oraz bankiera. Znany był jako właściciel majątków ziemskich, cegielni, browarów, młynów, a także jako filantrop, fundator Instytutu Głuchoniemych! Ociemniałych w Warszawie. Zmarł w 1801 roku i został pochowany na założonym przez siebie cmentarzu na Bródnie. Do dzisiaj zachował się jego uszkodzony sarkofag. Cmentarz oficjalnie otwarto 26 lipca 1780 roku. Na terenie tym prowadzono jednak pochówki już o wiele wcześniej, od 1740 roku. Początkowo tworzył go kwadrat piaszczystej ziemi o wymiarach 90x90 m, wydzielonej z dóbr królewskich na Targówku i oddany w dzierżawę. W 1784 roku został ogrodzony murem przez małżonkę Zbytkowera Gitlę. Powstało też Bractwo Pogrzebowe, zarządzające cmentarzem do 1870 roku. Z czasem cmentarz powiększony został do 18 ha i w 1843 roku ogrodzony nowym murem od strony północno-wschodniej. W, 1870 roku w myśl decyzji magistratu zarząd nad cmentarzem przejęła żydowska gmina warszawska, która od 1806 roku miała już także swój cmentarz przy ul. Okopowej. Od tego czasu zaznaczyła się wyraźna degradacja Cmentarza Bródnowskiego. Gmina próbowała kierować nań większość pogrzebów, zwłaszcza bezpłatnych, najuboższych, uprzywilejowując cmentarz przy ul. Okopowej. Miało to jednak także pozytywne skutki, spowodowało bowiem rozbudowę cmentarza do 20 ha w 1926 roku, kiedy to wzniesiono wysokie mury ceglane nowego ogrodzenia. Przed wybuchem wojny było tam około 300 tyś. grobów. Podczas okupacji Niemcy systematycznie niszczyli cmentarz, dokonywali na nim masowych egzekucji Żydów praskich. Największych zniszczeń dokonano w czasie ofensywy we wrześniu 1944 roku; tam bowiem i wzdłuż Kanału Zerańskiego Niemcy usytuowali swoją obronę lewego brzegu Wisły. Po wojnie dokonywano jeszcze sporadycznych pochówków na ^ cmentarzu. W dniu 8 grudnia 1947 roku Kongregacja Żydów Praskich zorganizowała uroczystość pochowania we wspólnej mogile pomordowanych Żydów, których ciała zostały ekshumowane z gruzów w różnych miejscach Warszawy. Po zamknięciu cmentarza w 1950 roku został on rok później zalesiony. Resztki ocalałych płyt nagrobnych w liczbie około 3 tyś. ściągnięto traktorami w jedno miejsce. Z biegiem lat cmentarz ulegał postępującej dewastacji, ginęły co bardziej wartościowe kamienie nagrobne, w zaśmieconym lasku wypasano bydło, w grobach poszukiwano drogocenności. Zdarzały się rozboje. W 1960 roku rada miejska podjęła uchwałę o uporządkowaniu terenu, co zaowocowało tylko tym. że rozebrano resztki murów, zabudowań bramy i dawnego domu przedpogrzebowego od ul. Odrowąża. W 1980 roku podjęto uchwałę o utworzeniu parku krajobrazowego z pamiątkami żydowskimi. Uchwały nie zrealizowano, natomiast wycięto pas leśny o powierzchni 500 m podbudowę kolektora.

Fundacja

Fundacja Rodziny Nissenbaumów rozpoczęła starania o restaurację, ogrodzenie i poszanowanie tego cmentarza w połowie 1983 roku. Zgodę na rekonstrukcję otrzymała 7 września 1984 roku. W połowie 1985 roku rozpoczęto grodzenie, a w grudniu prace kamieniarskie. We wrześniu 1986 roku przywieziono na cmentarz część macew odnalezionych przy ul. Dworkowej w Warszawie. Pierwszy etap prac zakończony został w kwietniu 1988 roku. Wykonano wysokie żelazne ogrodzenie na cementowej podmurówce, z bramą od ul. Św. Wawrzyńca. Tworzą ją dwa pylony z płaskorzeźbami autorstwa Dariusza Kowalskiego, Teresy Pastuszka i Leszka Waszkiewicza. Wykonane w brązie płaskorzeźby przedstawiają przekazywa- nie pokoleniowej pamięci oraz rabina i modlących się Żydów przed egzekucją, jaka miała miejsce na tym cmentarzu w 1942 roku. We wnętrzu cmentarza wybrukowano centralną aleję, prowadzącą do zwalonych nagrobków i macew oraz do lapidarium z kamieni nagrobnych, gdzie znajdować się będzie w przyszłości pomnik Zamordowanej Kultury Żydowskiej. Prace trwają nadal.

CMENTARZ PRZY UL. OKOPOWEJ WARSZAWA

Założony został w 1806 roku. Jego obszar powiększał się stopniowo do 33,6 ha. Pierwszy pochówek odnotowano dopiero w 1807 roku. Miał wówczas dwie kwatery męską i żeńską. W XIX wieku był to cmentarz ^elitarny. Ludzi ubogich chowano na Bródnie. Mimo to do końca wieku został zapełniony. W związku z brakiem możliwości dokupienia nowych terenów (1500 pochówków rocznie), przed l wojną światową wprowadzono system tak zwanych nasypów, polegający na usuwaniu nagrobków i nasypywaniu nowej warstwy ziemi w miejsce pochówków sprzed 50 lat. W ten sposób powstawał cmentarz niejako piętrowy. Do 1936 roku nasypów takich wzniesiono 14, a liczbę pogrzebów od początku istnienia cmentarza określano na 130 tyś. W jednej z kwater przeznaczono specjalne miejsce na grzebanie zniszczonych ksiąg religijnych. Pierwszy dom przedpogrzebowy wzniesiono w 1828 roku, uległ on Jednak spaleniu w czasie powstania listopadowego. Następny dom powstał w 1832 roku. Dopiero jednak w 1878 roku powstał dom przedpogrzebowy z synagogą odpowiadający charakterowi nekropolii. W okresie okupacji niemieckiej cmentarz znalazł się poza granicami getta, chowano na nim jednak w masowych grobach jego ofiary. W sierpniu 1944 roku podczas powstania warszawskiego trwały na jego terenie zacięte walki i zniszczone zostały wszystkie zabudowania oraz urządzenia. Po wojnie zachowano cmentarz jako jedyny czynny do dzisiaj w Warszawie. . Na cmentarzu znajdują się liczne groby wielu wybitnych Żydów warszawskich: Henryka Wohia skarbnika powstańczego Rządu Narodowego w 1863 roku, Mathiasa Bergsohna historyka, Hipolita Wawelberga współzatożyciela słynnej uczelni technicznej, Samuela Orgelbranda drukarza i wydawcy pierwszej polskiej encyklopedii, Szymona Askenazego wybitnego historyka, Ludwika Zamenhofa twórcy języka esperanto, Maurycego Fajansa przemysłowca i pioniera żeglugi parowej na Wiśle, Adama Czerniakowa prezesa Judenratu getta warszawskiego, mauzoleum trzech pisarzy żydowskich Salomona Zanwel Rappaporta, Icchaka Lejb Pereca i Jakuba Dinezona, Pauliny z Landauów Fajansowej. Tekli Kronenbergowej matki Leopolda, Chaima Zeliga Słonimskiego, Estery Kamińskiej wybitnej aktorki. Są wspaniałe ohele na grobach wybitnych rabinów, na grobie Bera Sonnenberga czy syna Szmula Zbytkowera. Jest również symboliczna mogiła i pomnik Janusza Korczaka Henryka Goidszmita odsłonięty w 40. rocznicę Jego śmierci w Treblince.

Fundacja

Fundacja Rodziny Nissenbaumów zainteresowana została uporządkowaniem cmentarza przy ul. Okopowej przez konserwatora zabytków Warszawy 16 sierpnia 1988 roku. Wcześniej pisano o tym niejednokrotnie w prasie, wytykając, że cmentarz jest mocno zaniedbany, a krzewy i korzenie drzew niszczą zabytkowe nagrobki. Ponieważ Fundacja nie otrzymała odpowiedzi na swoje wystąpienie o zezwolenie do ZRWM w Warszawie, nie mogła podjąć się tego zadania. 26 maja 1988 roku zwrócił się do Fundacji o środki na restaurację cmentarza Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce. W tej sytuacji Zarząd Fundacji postanowił skorzystać z tego pośrednictwa. Prace podjęte zostały w grudniu 1988 roku, musiały być jednak na interwencję Zarządu ZRWM przerwane Już z początkiem stycznia 1989 roku. Zarząd wciąż nie udzielał na nie zgody. 136

MUR GETTA WARSZAWA

Getto warszawskie utworzone zostało w październiku 1940 roku i obejmowało wówczas największy obszar ograniczony ulicami: Złotą, Towarową, Karolkową, Okopową, Dziką, Stawki, Bonifraterską. Konwiktorską, Zakroczymską, Świętojańską. Nalewkami, Graniczną i Zielną. Z czasem zamknięte murem, na jesieni 1941 roku podzielone zostało na dwie części, a następnie, zwłaszcza po czerwcu 1942 roku, stopniowo ograniczane. Po powstaniu w getcie w kwietniu maju 1943 roku zozrównano z ziemią. stało ono zniszczone, domy spalono Po wojnie teren ten odbudowywano, przeważnie według nowych planów. Z dawnego getta pozostały jednak enklawy zachowanych budynków, zwłaszcza między ulicami Towarową, Złotą, Chłodną. Tam również, między ulicami Złotą a Sienną, odnaleziony został przez Mieczysława Jędruszczaka zachowany na jednym z podwórek mur wojennego getta.

Fundacja

Fundacja Rodziny Nissenbaumów zainteresowana została upamiętnieniem muru przez Mieczysława Jędruszczaka jesienią 1986 roku. Wystąpiła wówczas do Rady Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa oraz do władz miejskich o zezwolenie na upamiętnienie tego znaleziska. Jak oświadczył sam M. Jędruszczak: „W 1987 roku realizując moją wizję zagospodarowania terenu, Fundacja Rodziny Nissenbaumów ogrodziła posesję domu przy ul. Siennej 55, posadziła tuje, pełzające jałowce, wybrukowała dojście do ściany budynku, który w czasie istnienia getta oddzielał je od dzielnicy aryjskiej, a także na moją prośbę wygrodziła teren podwórza przy ul. Złotej 60 na miejsce zabaw dla dzieci". Planszę informacyjną wykonał i powiesił M. Jędruszczak.

POMNIK WSPÓLNEGO MĘCZEŃSTWA WARSZAWA

We wrześniu 1988 roku Fundacja została zaalarmowana, że przy ul. Gibalskiego w miejscu dawnego boiska stadionu „Skra" prowadzone są wykopy pod fundamenty na mieszkalny wieżowiec i w wykopach tych Znaleziono szczątki ludzkie. Od razu podjęto interwencję. Roboty wstrzymano. Okazało się po zbadaniu, że jest to teren masowych egzekucji, które trwały na tym miejscu od 1940 roku do wyzwolenia miasta.

Bezpośrednio po wojnie ekshumowano stamtąd najpierw ciała pomordowanych działaczy lewicowych. W dalszej kolejności, gdy w latach sześćdziesiątych prowadzono wykopy pod znajdujące się tam obecnie bloki mieszkalne, ekshumowano ponad 6,5 tyś. ciał zidentyfikowanych Jako żydowskie i złożono na cmentarzu powstańczym przy ul. Wolskiej 5 w Warszawie.

Fundacja

Fundacja Rodziny Nissenbaumów w związku z nowym znaleziskiem wystąpiła z postulatem upamiętnienia tego miejsca jako masowego mordu Polaków i Żydów w czasie okupacji niemieckiej. Ostatecznie władze miejskie wyraziły w listopadzie 1988 roku zgodę na takie rozwiązanie i we wrześniu 1989 roku stanął tam pomnik w formie obelisku.

UL. ANIELEWICZA WARSZAWA

W związku z licznymi w 1990 roku inicjatywami mieszkańców Warszawy zmiany nazw ulic chodziło o zmianę nazw wiążących się z okresem komunistycznym w Urzędzie Miasta powołana została przy prezydencie Stanisławie Wyganowskim specjalna komisja konsultacyjna do tego celu. Na początku grudnia 1990 roku w „Życiu Warszawy" ukazała się informacja, że w dniu 6 grudnia rozpatrywany będzie między innymi wniosek mieszkańców o zmianę nazwy ulicy Mordechaja Anielewicza na ulicę Gęsią jak było poprzednio.

Fundacja

Fundacja Rodziny Nissenbaumów nie-zwłocznie interweniowała i wysłała już 4 grudnia pismo do Biura Prezydenta stwierdzające, że mając na uwadze zasługi i rolę Mordechaja Anielewicza „zmianę nazwy tej ulicy nie można inaczej traktować, niż jako spektakularny gest antyżydowski". W odpowiedzi Fundacja otrzymała pismo od dyrektora Biura Prezydenta Warszawy doc. dr hab. Zbigniewa Lewickiego z dnia 10 grudnia 1990 roku informujące, że komisja nie przyjęła propozycji zmiany nazwy. Autor pisma oburzał się przy tym, że ktoś mógł uznać to za „gest antyżydowski", aczkolwiek argumentował, że nazwa ul- Gęsiej Jest historyczna i pochodzi z 1770 roku. Nazwał stanowisko Fundacji „insynuacją", która „obraża pamięć współżycia polskich i żydowskich współobywateli miasta między innymi przy dawnej ul. Gęsiej".' Kierownictwo Fundacji mniej dbało już o insynuacje zawarte w tym liście, najważniejsze było, że nie doszło jednak do zmiany nazwy ulicy.

UMSCHLAGPLATZ WARSZAWA

Przed wojną znajdowały się na placu magazyny z bocznicą kolejową, archiwum oraz szkoła podstawowa i kąpielisko miejskie. Już w 1939 roku Niemcy także urządzili tam swoje biura i składy. W czasie tworzenia getta plac podzielono na dwie części jedna należała do dzielnicy żydowskiej, druga była po stronie aryjskiej. Ogólną pieczę na placem sprawowało SA. We wrześniu 1941 roku teren z bocznicą kolejową włączono do getta. Tamtędy przechodziło całe zaopatrzenie dla Rady Żydowskiej i zakładów produkujących na rzecz Niemców, l tamtędy ekspediowano z Warszawy dobra żydowskie oraz wyroby. W dniu 22 lipca 1942 roku ogłoszono przymusowe przesiedlenia na wschód. Opróżniono szpital znajdujący się w budynku przy ul. Stawki 8 i sąsiedni gmach, przy ul. Stawki 6. Oba pełniły funkcję bazy dla grup wysiedleńców, którzy przybywali tam do godzin popołudniowych, a następnie ładowano ich do wagonów po blisko 100 osób w wagonie i transport odjeżdżał wieczorem około godziny 17-18 do Treblinki. Przez tereny na Stawkach przewijało się codziennie ponad 5 tyś. ludzi, wyciąganych z domów siłą lub chwytanych na ulicy. W sumie wywieziono ponad 300 tyś. osób. Akcja ta trwała do 21 listopada 1942 roku, kiedy teren został ponownie przekazany przedsiębiorstwu SS-Werteerfassung i znowu zaczął pełnić funkcję placu przeładunkowego dla towarów. Wywózki wznowiono w styczniu 1943 roku, a następnie w kwietniu. Następowała całkowita likwidacja getta. Wiadomość o wznowieniu wywózek w kwietniu stała się sygnałem do wybuchu powstania w getcie. Po wojnie w barakach na terenie Umschlagplatzu znajdowały się magazyny „Społem". Następnie część z nich przejęła baza PKS także na magazyny lub warsztaty. Plany sporządzone w 1973 roku przez Państwowe Przedsiębiorstwo Fotogrametrii wykazywały istnienie na placu 5 baraków, torów kolejowych i ramp. Dopiero podczas kolejnej inwentaryzacji wykonanej w 1982 roku stwierdzono, że historyczny teren Umschlagplatzu został zagospodarowany bydynkami mieszkalnymi, stacją benzynową, a także pawilonem handlowo-administracyjnym. Urządzono tam teren zabaw dla dzieci, szkołę zawodową i bazę PKS. Z pięciu baraków zostały tylko dwa o mniejszym znaczeniu historycznym. Baraki, sprzed których wysyłano setki tysięcy Żydów do obozów zagłady, zostały rozebrane i na ich miejsce postawiono wspomniany pawilon. Fundacja Rodziny Nissenbaumów jako pierwsza podjęła inicjatywę upamiętnienia tego miejsca, l chociaż jej projekt budowy muzeum nie został jeszcze zrealizowany, bezpośrednią zasługą Fundacji'jest doprowadzenie do wyeksmitowania stamtąd stacji benzynowej i wystawienia pomnika. Wystawiony przez Komitet Budowy Pomnika Upamiętnienia Wywiezionych z Umschlagplatzu monument sym- bolizuje bramę. Wewnątrz, w trzymetrowej wysokości murze, wyryte jest 400 imion będących apelem bezimiennych poległych Żydów. Na tablicach umieszczono napisy w językach polskim, hebrajskim i angielskim: „Tą drogą cierpienia i śmierci w latach 1942-1943 z utworzonego w Warszawie getta przeszło do hitlerowskich obozów zagłady ponad 300 tyś. Żydów.

WIELKA SYNAGOGA WARSZAWA

Zbudowana została w 1878 roku według projektu architektonicznego Leonardo Marconiego. Budowa jej trwała kilka lat. Użytkowana była jako synagoga modernistyczna, jednak powszechnie uznawano ją za główną świątynię żydowską w mieście. Znajdowała się za murami getta. Po powstaniu w getcie 16 maja 1943 roku wysadziły ją w powietrze oddziały gen. Stroopa. Był to ostatni akt likwidacji getta warszawskiego. Po wojnie gruz usunięto i na początku lat siedemdziesiątych przystąpiono do wznoszenia na Miejscu synagogi wieżowca, który wraz z powstającym wówczas wieżowcem „Intraco" i tak zwaną ścianą Wschodnią ul. Marszałkowskiej miał tworzyć panoramę wysokościowej zabudowy miasta. Wieżowiec, zwany od zastosowanej w trakcie budowy okładziny Złocistym, stał się z czasem symbolem ruiny gospodarczej kraju. Jego budowa została bowiem wstrzymana z braku środków finansowych i taki stan rzeczy trwał 14 lat, do połowy lat osiemdziesiątych. Fundacja Rodziny NissenBaumów zainteresowana została Złocistym Wieżowcem w 1985 roku przez ówczesnego prezydenta miasta gen. Dembickiego. Prezes Zygmunt Nissenbaum zainteresował tą sprawą z kolei przemysłowców zachodnich, sprowadził architektów w 1986 roku i po przerobieniu planów architektonicznych przedstawił je do realizacji wraz z projektem powołania konsorcjum zagranicznego. Inicjatywa nie została podjęta przez władze Warszawy, wiązało się to ze zmianą prezydenta, którym został Jerzy Bolesławski. Plany Zygmunta Nissenbauma zostały jednak wykorzystane i w 1991 roku zakończono budowę. Jako rekompensatę za wykorzystanie planów władze miasta zobowiązały się do wydzielenia w budynku pomieszczeń o powierzchni 200 m2 na synagogę muzeum pamięci Wielkiej Synagogi .